Dlaczego nauczyciele i nauczycielki kształcenia i szkolenia zawodowego (VET) muszą rozwijać kompetencje w zakresie różnorodności, równych szans i włączenia (DEI)?

Jako osoba profesjonalnie zajmująca się kształceniem i szkoleniem zawodowym (VET – vocational education and training) doskonale wiesz, że Twoja praca odbywa się na styku różnych rzeczywistości i kontekstów. Z jednej strony spotykasz uczniów – z których każdy wnosi własną historię życia, postawy i doświadczenia edukacyjne – a z drugiej strony, masz do czynienia ze specyficznymi wymaganiami pracodawców i dynamicznym światem różnorodnych branż. Godzenie tych perspektyw i pełnienie roli pomostu między nimi jest bardzo istotnym, ale i wymagającym zadaniem.

Kiedy zrozumiesz, dlaczego uczniowie zachowują się w określony sposób—co wynika z barier kulturowych, neuroróżnorodności, czy strachu przed oceną— będziesz w stanie reagować skuteczniej, a co najważniejsze, zapobiegać konfliktom. Zasady inkluzji oznaczają mniej napięć w relacjach i więcej czasu na faktyczne nauczanie zawodowe, a to prowadzi bezpośrednio do wyższego zaangażowania uczniów i lepszych wyników. Małe zmiany w komunikacji lub organizacji zajęć praktycznych mogą sprawić, że uczniowie, którzy wcześniej byli „niezaangażowani”, nagle zaczna aktywnie uczestniczyć w zajęciach. A większe zaangażowanie przekłada się bezpośrednio na lepsze wyniki i niższy wskaźnik porzucania nauki.

Ponadto, zapewnia to lepsze przygotowanie absolwentów i absolwentek do rynku pracy. Twoi uczniowie i uczennice trafią do firm, które są coraz bardziej zróżnicowane. Ucząc ich szacunku, współpracy i otwartości (czyli kompetencji włączających), dajesz im realną przewagę konkurencyjną. Przygotowujesz ich nie tylko do wykonywania pracy, ale także do efektywnej pracy w zespole.

Wreszcie, rozwijanie kompetencji DEI oznacza mniej stresu i większą satysfakcję dla Ciebie. Praca w środowisku, w którym każda osoba czuje się bezpieczna i szanowana, jest po prostu… łatwiejsza. Dla uczniów i dla osób ich uczących. To podejście da Ci pewność siebie w zarządzaniu trudnymi sytuacjami oraz w budowaniu atmosfery sprzyjającej skutecznemu i efektywnemu nauczaniu zawodowemu.

6 kluczowych powodów, dla których DEI jest ważne w edukacji zawodowej (VET)

Włączenie różnorodności, równych szans i inkluzji w proces edukacji VET przynosi wiele korzyści wszystkim stronom: uczniom, pracodawcom, a także edukatorom (a więc Tobie) i innym członkom społeczności VET. Oto kilka argumentów, dlaczego warto się nad tym pochylić:

Argument 1: zapewnienie równego dostępu do kształcenia i wyrównanie szans na rynku pracy. VET często stanowi kluczową ścieżkę do mobilności ekonomicznej. Zasady DEI gwarantują, że ta ścieżka jest otwarta dla każdej osoby. Równy dostęp koncentruje się na identyfikowaniu i eliminowaniu barier systemowych, które historycznie stawiały pewne grupy w niekorzystnej sytuacji (np. stereotypy płciowe w zawodach, brak dostępności dla uczniów z niepełnosprawnościami lub bariery ekonomiczne dla uczniów o niskich dochodach). Inkluzja tworzy wspierające środowisko, w którym wszyscy uczniowie i uczennice, niezależnie od pochodzenia, czują się docenieni i szanowani. Prowadzi to do wyższego zaangażowania uczniów, lepszej wytrwałości w nauce i niższych wskaźników rezygnacji.

Argument 2: zwiększenie adekwatności programu nauczania i procesu adaptacji zawodowej. Inkluzywna i zróżnicowana szkoła zawodowa może lepiej dostosować swoją ofertę do potrzeb społeczności oraz branż reprezentowanych na rynku lokalnym. Włączając różnorodne perspektywy w projektowanie programu nauczania, programy VET stają się bardziej adekwatne dla różnorodnej grupy uczniów i specyfiki zróżnicowanych pracodawców, do których trafią. W efekcie prowadzi to wyrównania szans osób pozostających w gorszym położeniu oraz do wykorzystania puli talentów, które mogły być wcześniej pomijane lub marginalizowane.

Argument 3: tworzenie poczucia przynależności i angażującego środowiska uczenia się. Dla uczniów, którzy doświadczyli dyskryminacji, traumy lub pochodzą z grup marginalizowanych (np. młodzież LGBTQ+, młodzież z doświadczeniem migracji), kluczowe jest bezpieczeństwo emocjonalne środowiska nauki. Nauczyciele z kompetencjami inkluzywnymi tworzą pozytywną, włączającą kulturę, w której uczniowie i uczennice czują się doceniani, wysłuchani i nabierają zaufania do systemu edukacji.

Argument 4: przygotowanie uczniów do różnorodnych miejsc pracy. Edukacja włączająca wnosi szerszy zakres doświadczeń i perspektyw, sprzyjając większej innowacyjności, elastyczności i skuteczniejszemu rozwiązywaniu problemów, co stanowi bezpośrednią przewagę konkurencyjną dla osób kończących edukację zawodową i branż, do których wchodzą. Absolwenci i absolwentki posiadają umiejętności niezbędne do efektywnej pracy z różnorodnymi współpracownikami, klientami i przełożonymi.

Argument 5: wzmacnianie reputacji instytucji i siły partnerstwa z pracodawcami. Instytucje VET z silnym zaangażowaniem w DEI są bardziej atrakcyjne zarówno dla uczniów, jak i pracodawców. Pracodawcy coraz częściej priorytetyzują DEI i poszukują absolwentów VET, którzy są nie tylko wykwalifikowani, ale także przyzwyczajeni do pracy w środowiskach włączających i wnoszenia do nich wkładu. Inkluzywność i szacunek dla różnorodności pomaga szkołom zawodowym przyciągać i zatrzymywać zróżnicowaną pulę uczniów, instruktorów i personelu, wzbogacając doświadczenie edukacyjne dla wszystkich i zapewniając, że instytucja odzwierciedla społeczność, której służy.

Argument 6: budowanie świadomości przez nauczycieli i wyposażanie ich w kompetencje w celu lepszego zaspokajania potrzeb zróżnicowanych uczniów. Nauczyciele, jak wszyscy, kierują się automatyzmami, np. nieświadomymi nastawieniami, związanymi na przykład z rasą, płcią, akcentem lub pochodzeniem społeczno-ekonomicznym. Kompetencje DEI uświadamiają im te mechanizmy, dzięki czemu nie nastawiają się nieświadomie na niższe oczekiwania wobec określonych grup (np. zakładając, że osoba niebędąca rodzimym użytkownikiem języka nie poradzi sobie ze złożonym językiem technicznym) lub nie zaniedbują angażowania uczniów, którzy czują się marginalizowani.

Kompetencje DEI umożliwiają nauczycielowi: różnicowanie metod instruktażowych, zapewnianie uczniom różnych sposobów interakcji z treścią oraz rozumienie i stosowanie rozsądnych dostosowań dla uczniów ze specyficznymi potrzebami (np. fizycznymi, psychicznymi lub związanymi z uczeniem się). Kompetentny edukator może łączyć przykłady z programu nauczania z życiowymi doświadczeniami uczniów, czyniąc naukę bardziej angażującą.

Specyficzne potrzeby grup uczniów wrażliwych

Poświęć chwilę na refleksję nad swoim doświadczeniem w organizacji praktyk zawodowych w miejscy pracy.

  • Pomyśl o sytuacji, w której Twój uczeń lub uczennica mieli trudności podczas praktyki lub stażu.

  • Co było przyczyną tych trudności? (np. brak jasności instrukcji, trudności w nawiązaniu kontaktu z opiekunem stażu, czy instruktorem, sztywny harmonogram, brak odpowiednich narzędzi/sprzętu)?

  • Czy trudności wynikały z braku zdolności czy z braku wsparcia (równe szanse)?

Bariery komunikacyjne

Bariery te pojawiają się, gdy osoba ma ograniczoną zdolność do wyrażania lub rozumienia informacji. Mogą wynikać z ograniczonych umiejętności językowych, upośledzenia mowy lub słuchu, neuroróżnorodności (np. autyzm, dysleksja) lub różnic kulturowych w stylach komunikacji.

Przykłady:

  • Uczniowie i uczennice, którzy tylko częściowo posługują się językiem kraju przyjmującego.
  • Trudności w zrozumieniu instrukcji w miejscu pracy z powodu skomplikowanego lub idiomatycznego języka.
  • Błędna interpretacja tonu, gestów lub humoru z powodu tła kulturowego.

 

Co możesz zrobić, aby pokonać bariery komunikacyjne:

  • Używaj prostego, jasnego języka i unikaj żargonu; łącz informacje mówione ze wsparciem wizualnym (diagramy, ikony, instrukcje pisemne).

  • Dostarczaj uproszczone, instrukcje krok po kroku, dzieląc złożone zadania na mniejsze, łatwe do zrozumienia części.

  • Wzmacniaj zrozumienie, regularnie sprawdzaj jego poziom i parafrazuj zamiast powtarzać.

  • Zachęcaj do wsparcia rówieśniczego w celu wyjaśnienia instrukcji podczas pracy praktycznej lub zaproś do pomocy osobę, która będzie pomagała w wyjaśnianiu instrukcji.

  • Umożliwiaj uczniom korzystanie z narzędzi tłumaczeniowych lub wspomagających (przemiana mowy na tekst, napisy, tłumacze języka migowego).

  • Modeluj komunikację włączającą — okazuj cierpliwość, utrzymuj kontakt wzrokowy i upewnij się, że każdy ma czas na odpowiedź.

  • Oferuj dodatkowy czas na czytanie, pisanie lub przygotowanie ustnych odpowiedzi.

Bariery fizyczne i infrastrukturalne

Bariery te pojawiają się, gdy osoba ma ograniczoną zdolność do wyrażania lub rozumienia informacji. Mogą wynikać z ograniczonych umiejętności językowych, upośledzenia mowy lub słuchu, neuroróżnorodności (np. autyzm, dysleksja) lub różnic kulturowych w stylach komunikacji.

Przykłady:

  • Uczniowie i uczennice, którzy tylko częściowo posługują się językiem kraju przyjmującego

  • Trudności w zrozumieniu instrukcji w miejscu pracy z powodu skomplikowanego lub idiomatycznego języka.

  • Błędna interpretacja tonu, gestów lub humoru z powodu tła kulturowego.

  • Zadbaj o to, aby wszystkie sale lekcyjne, warsztaty i obszary wspólne były fizycznie dostępne poprzez uwzględnienie ramp, wind, regulowanych biurek i szerokich przejść, które umożliwiają swobodne poruszanie się pomocy mobilnych.

  • Oferuj adaptacyjne i ergonomiczne narzędzia i sprzęt, które można dostosować do wzrostu, siły lub potrzeb ruchowych uczniów, co umożliwi każdemu bezpieczną i efektywną pracę.

  • Zapewnij odzież ochronną i sprzęt BHP w pełnym zakresie rozmiarów i fasonów. Sprzęt musi być wygodny i włączający dla wszystkich typów ciała i płci.

  • Gdy uczestnictwo w przestrzeniach fizycznych jest ograniczone, umożliwiaj uczniom zaangażowanie poprzez laboratoria symulacyjne, wirtualne demonstracje lub opcje szkolenia hybrydowego.

  • Używaj dostępnych cyfrowych platform edukacyjnych, które są zgodne z zasadami uniwersalnego projektowania i zapewniają kompatybilność z technologiami wspomagającymi, takimi jak czytniki ekranu, napisy i nawigacja klawiaturą.

  • Pamiętaj, że ograniczenia tymczasowe — takie jak urazy, choroby lub ciąża — mogą również wpływać na mobilność. Planuj krótkoterminowe dostosowania lub alternatywne rozwiązania, gdy jest to potrzebne.

  • Bezpośrednio angażuj uczniów w identyfikowanie i usuwanie barier dostępności; Włączenie ich zwiększa szansę, że dostosowania spełniają realne potrzeby i promują kulturę inkluzji.

Bariery emocjonalne i psychologiczne

Dobre samopoczucie emocjonalne ma bezpośredni wpływ na zdolność uczenia się i angażowania. Uczniowie doświadczający stresu, depresji, traumy lub niskiej samooceny mogą mieć trudności ze skupieniem się, uczestnictwem lub wiarą w swoje możliwości.

Przykłady:

  • Uczniowie zmagający się z brakiem wiary w siebie po powtarzających się niepowodzeniach

  • Lęk związany z ocenianiem lub obserwowaniem.

  • Doświadczenia traumatyczne (np. wojna, migracja, dyskryminacja) wpływające na koncentrację lub zaufanie.

 

Jak można łagodzić bariery emocjonalne i psychologiczne?

  • Stwórz przyjazną i pełną szacunku atmosferę, w której każdy czuje się bezpiecznie. Pozwól mówić, zadawać pytania i popełniać błędy bez strachu przed osądzaniem.
  • Zamiast zakładać, co może pomóc, poświęć chwilę na zapytanie: „Co by uczyniło tę sytuację dla Ciebie łatwiejszą lub bardziej komfortową?”
  • Zadbaj przewidywalność w ramach zajęć — wyjaśnij, co się wydarzy, kiedy i dlaczego, aby uczniowie nie czuli się niespokojni i zaskakiwani.

  • Słuchaj uczniów i okazuj zrozumienie, gdy dzielą się czymś osobistym lub się zdenerwowani. Proste „rozumiem, że to może być dla ciebie trudne” może zrobić dużą różnicę.

  • Zauważaj i doceniaj wysiłek, a nie tylko doskonałe wyniki — mów rzeczy takie jak „Naprawdę ciężko nad tym pracowałeś” lub „Poprawiasz się krok po kroku”.
  • Dawaj uczniom wybór, gdy to możliwe — na przykład, pozwól im zdecydować, jak chcą pokazać, czego się nauczyli (werbalnie, pisemnie lub wykonując zadanie).
  • Pozwól na więcej czasu lub elastyczne terminy, gdy ktoś zmaga się ze stresem lub trudnościami życiowymi.
  • Włączaj krótkie przerwy lub lekkie aktywności, aby pomóc ludziom zrelaksować się i odzyskać koncentrację podczas lekcji lub szkolenia.
  • Zachęcaj uczniów do mówienia o swoich celach i tym, co pomaga im najlepiej się uczyć — buduje to pewność siebie i niezależność.
  • Jeśli widzisz, że ktoś potrzebuje dodatkowej pomocy, delikatnie zasugeruj opcje wsparcia (takie jak szkolny doradca, mentor lub zaufana osoba) i wyjaśnij, że prośba o pomoc jest normalna i odpowiedzialna.

Bariery poznawcze i związane z uczeniem się

Bariery te są związane ze sposobem, w jaki uczniowie przetwarzają, zapamiętują i wykorzystują informacje. Mogą wynikać z różnic w uczeniu się, niepełnosprawności lub luk w poprzedniej edukacji.

Przykłady:

  • Uczniowie z dysleksją, ADHD lub niepełnosprawnością intelektualną, którzy potrzebują dostosowanych materiałów.

  • Dorośli wracający do edukacji po wielu latach, mający trudności z przypomnieniem sobie strategii nauki.

  • Trudności w zrozumieniu treści abstrakcyjnych lub technicznych bez pomocy wizualnych.

 

Oto kilka przykładów praktyk włączających, które pomagają w przypadku barier poznawczych i związanych z uczeniem się:

  • Wyjaśniaj rzeczy krok po kroku i dawaj jasne, krótkie instrukcje — unikaj podawania zbyt dużej ilości informacji na raz.

  • Używaj różnych sposobów, aby pokazać to samo: mów, zapisuj, pokazuj zdjęcia lub demonstruj, jak to się robi.

  • Powtarzaj kluczowe informacje kilka razy na różne sposoby i sprawdzaj, czy uczniowie zrozumieli, zanim przejdziesz dalej.

  • Dostarczaj pisemne podsumowania lub krótkie przewodniki po lekcjach, aby uczniowie mogli powtórzyć we własnym tempie.

  • Pozwalaj uczniom na więcej czasu na ukończenie zadań lub testów, jeśli tego

    potrzebują.

  • Jeśli to możliwe, pozwól im pokazać, co wiedzą, na różne sposoby — na przykład, wykonując zadanie praktyczne zamiast pisania długiego raportu.

  • Używaj kolorów, symboli i prostych narzędzi wizualnych (jak diagramy lub listy kontrolne), aby pomóc im w organizacji tego, czego się uczą.

  • Utrzymuj rutynę i strukturę — rozpoczynanie i kończenie czynności w tej samej kolejności pomaga uczniom czuć się bardziej komfortowo i skoncentrowanie.

  • Zachęcaj uczniów do znajdowania i używania strategii, które najlepiej dla nich działają (na przykład, nagrywanie notatek, używanie aplikacji do przypomnień lub nauka z partnerem).

Bariery systemowe i mentalne

Czasami bariery nie leżą w uczniach, ale w postawach lub systemach, które ich otaczają. Sztywne zasady instytucjonalne, nieświadome uprzedzenia lub niskie oczekiwania ze strony nauczycieli lub pracodawców mogą ograniczać możliwości.

Przykłady:

  • Formalne przepisy, które pozwalają matkom na długi urlop rodzicielski, ale ograniczają dostęp ojców do tego samego świadczenia, wzmacniając stereotypy płciowe i nierówne role rodzinne.

  • Ograniczenia zatrudnienia, które utrudniają osobom z orzeczeniem o niepełnosprawności ubieganie się o określone stanowiska lub licencje zawodowe.

  • Sztywne zasady obecności lub oceniania, które nie uwzględniają uczniów łączących naukę z obowiązkami opiekuńczymi lub pracą w niepełnym wymiarze godzin.

 

Jak Ty, jako nauczyciel_ka VET, masz wpływ na niwelowanie barier systemowych mentalnych?

  • Zachęcaj swoją szkołę lub organizację do regularnego przeglądu zasad i procedur, aby sprawdzić, czy są one naprawdę równe dla wszystkich.

  • Zaproś uczniów i kolegów do dzielenia się opiniami na temat tego, co wydaje się sprawiedliwe lub niesprawiedliwe — oni często najlepiej wiedzą, co wymaga zmiany.

  • Wypowiadaj się, gdy zauważysz, że jakaś polityka lub praktyka tworzy niesprawiedliwe ograniczenia, i sugeruj małe zmiany, które mogłyby ułatwić uczestnictwo wszystkim.

  • Rozmawiaj ze swoim zespołem o zasadach lub nawykach, które mogą utrudniać naukę lub pracę niektórym osobom — czasami małe zmiany mogą zrobić dużą różnicę. Zapytaj: „Kto może zostać pominięty przez tę zasadę? zanim zaplanujesz nowy kurs, politykę lub działanie.

  • Upewnij się, że wszystkie materiały pisemne i formularze używają neutralnego i włączającego języka (np. „urlop rodzicielski” zamiast „urlop macierzyński”).

  • Kiedy widzisz stereotypy lub niesprawiedliwe nastawienia („mężczyźni są lepsi w tej pracy”, „najmłodsze pokolenia są leniwe”), reaguj spokojnie, ale wyraźni — małe komentarze mogą z czasem zmienić kulturę.

  • Oferuj elastyczne rozwiązania, gdy to możliwe — na przykład, pozwól uczniom i uczennicom odrobić opuszczone lekcje później lub ukończyć część kursu online, jeśli nie mogą uczestniczyć osobiście.

  • Szukaj lokalnych organizacji lub pracodawców, którzy już pracują w sposób włączający i ucz się z ich dobrych praktyk — dziel się tymi przykładami z innymi.

Pomyśl o swoich podopiecznych. Spróbuj zidentyfikować dwie specyficzne, nieoczywiste bariery, z którymi mogą się mierzyć w Twojej konkretnej branży zawodowej (np. instalacje elektryczne, hotelarstwo, naprawa samochodów). Jakie są Twoje własne praktyki, które już stosujesz, aby niwelować te bariery ? Z kolei, które z tych pomysłów możesz włączyć już dziś do swojej codziennej pracy?

Wsparcie uczniów w pokonywaniu barier nie jest łatwym zadaniem, a w niektórych przypadkach może się nawet okazać niemożliwe. Pamiętaj, że usuwanie barier, z którymi mierzą się uczniowie, nie może nastąpić z dnia na dzień. Aby je pokonać, uczniowie potrzebują długoterminowego wsparcia i zmian w środowisku nauki.

***

Materiał powstał w ramach projektu Fostering Diversity and Inclusion in Work-based Learning for Smoother VET-to-work Transition (DiVET), którego celem jest podniesienie kompetencji DEI nauczycieli i szkoleniowców VET. Bądź w kontakcie, aby dowiedzieć się więcej i uzyskać dostęp do pełnego szkolenia online.

Finansowane przez Unię Europejską. Wyrażone poglądy i opinie są jednak wyłącznie poglądami i opiniami autora(-ów) i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Unii Europejskiej lub Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury (EACEA). Ani Unia Europejska, ani EACEA nie ponoszą za nie odpowiedzialności.

W tym artykule:

Jesteśmy z Tobą – jako praktycy DE&I – na każdym etapie Twojego biznesu. Potrzebujesz wsparcia?

Szkolimy, eksplorujemy, planujemy, konsultujemy, wdrażamy i celebrujemy. Poznaj nasze usługi i zacznij z nami współpracę!

Badania i audyty DE&I

Przeprowadzamy badania i audyty, które pozwolą Ci zdiagnozować środowisko pracy w zintegrowanych wymiarach DE&I.

Opracowanie strategii
i action planów DE&I

Pomożemy Ci w systemowym ukierunkowaniu działań DE&I, spójnymi z celami biznesowymi.

Szkolenia, warsztaty, webinary

Rozwiniemy kompetencje DE&I Twoich zespołów. Zbudujemy DE&I IQ całej organizacji, od specjalisty po CEO.